मानव सभ्यताको विकाससँगै भाषा र संस्कृति अभिन्न रूपमा जोडिएका छन् । भाषा केवल संवादको माध्यम मात्र होइन, विचार, भावना, अनुभव र ज्ञानको संवाहक पनि हो । संस्कृति भनेको समाजको जीवनशैली, परम्परा, मूल्य–मान्यता, विश्वास, कला, धर्म र आचरणको समष्टिगत अभिव्यक्ति हो । भाषा र संस्कृति एक–अर्काका पूरक हुन् । भाषा बिना संस्कृति अभिव्यक्त हुन सक्दैन भने संस्कृति बिना भाषा निरर्थक हुन्छ । त्यसैले भाषा र संस्कृति कुनै पनि राष्ट्रको पहिचान, अस्तित्व र आत्मसम्मानका आधारस्तम्भ हुन् ।
नेपाल जस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देशमा भाषा र संस्कृतिको भूमिका अझ महत्वपूर्ण छ । यहाँ विभिन्न समुदाय, जातजाति र क्षेत्रका मानिसहरू आफ्ना विशिष्ट भाषा र संस्कृतिका साथ सहअस्तित्वमा बाँचेका छन् । यही विविधता नेपालको सुन्दरता र पहिचान हो ।
भाषा केवल शब्दहरूको संयोजन होइन, यो आत्माको आवाज पनि हो । मानिसले आफ्नो भावना, विचार र अनुभव व्यक्त गर्ने सबैभन्दा सशक्त माध्यम भाषा नै हो । जब मानिस बोल्छ, उसले केवल शब्द उच्चारण गरिरहेको हुँदैन, उसले आफ्नो भित्री संसार खोलिरहेको हुन्छ । त्यसैले भाषा भावनाको पुल हो, जसले मन र तनलाई जोड्ने काम गर्छ ।
त्यसो त, संस्कृति केवल परम्पराहरूको संग्रह होइन, यो जीवनको आधार पनि हो । मानिसले कसरी बाँच्ने, कसरी सोच्ने र कसरी व्यवहार गर्ने भन्ने कुरा संस्कृतिले निर्धारण गर्छ । संस्कृति कुनै किताबमा बन्द हुँदैन, यो मानिसको दैनिक व्यवहार, चालचलन र जीवनशैलीमा जीवित रहन्छ । भाषा विचारको ढोका हो, जसले सोचलाई आकार दिन्छ र संस्कृति त्यसको घर हो, जसले जीवनलाई स्वरूप दिन्छ । यसरी भाषा हाम्रो सोचको आकार हो भने संस्कृति हाम्रो जीवनको स्वरूप हो ।
जहाँ भाषा मर्छ, त्यहाँ एउटा सभ्यता चुपचाप समाप्त हुन्छ । कुनै पनि समाजले आफ्नो भाषा गुमाउँदा उसले आफ्नो पहिचान गुमाउँछ । किनकि भाषा केवल बोलिने कुरा होइन, बाँचिने अनुभव हो । यसमा इतिहास, ज्ञान, परम्परा र मूल्यहरू समेटिएका हुन्छन् ।
भाषालाई अझ गहिरेर हेर्नुपर्दछ । भाषा भनेको मानिसबीच विचार, भावना र सूचना आदान–प्रदान गर्ने एक सशक्त माध्यम त हो नै । यो बोली, लेखन, संकेत वा प्रतीकको माध्यमबाट व्यक्त हुन्छ । भाषा सामाजिक संरचना हो, जसले समाजको चेतना, इतिहास र विकासलाई प्रतिबिम्बित गर्छ भने संस्कृति कुनै समाजले समयसँगै विकास गरेको जीवनशैली हो । यसमा परम्परा, रीतिरिवाज, धर्म, कला, साहित्य, संगीत, नृत्य, खानपान, पोशाक आदिको समावेश हुन्छ । तसर्थ, संस्कृति मानिसको पहिचान र सामाजिक सम्बन्धको आधार हो ।
भाषा र संस्कृति गहिरो रूपमा आपसमा जोडिएका छन् । भाषा संस्कृतिको अभिव्यक्तिको माध्यम हो भने संस्कृति भाषाको आत्मा हो । उदाहरणका लागि, कुनै समुदायका गीत, कथा, लोककथा, उखान–टुक्का आदि त्यस समुदायको सांस्कृतिक जीवन झल्काउने माध्यम हुन् । भाषा र संस्कृति कुनै पनि समुदायको पहिचान हुन् । यसले मानिसलाई “म को हुँ ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन्छ । आफ्नो भाषा र संस्कृतिप्रति गर्व गर्ने समाज आत्मविश्वासी हुन्छ । भाषा र संस्कृतिले समाजमा एकता र सहकार्यको भावना विकास गर्छ । साझा भाषा र सांस्कृतिक मूल्यले मानिसहरूलाई एकअर्कासँग जोडेर राख्छ ।
पुराना ज्ञान, अनुभव, परम्परा र मूल्यहरू भाषा र संस्कृतिमार्फत पुस्तान्तरण हुन्छन् । यदि भाषा हरायो भने त्यो समुदायको ज्ञान पनि हराउने जोखिम हुन्छ । साहित्य, संगीत, नृत्य, चित्रकला जस्ता कलाहरू भाषा र संस्कृतिमा आधारित हुन्छन् । यसले सृजनशीलता र बौद्धिक विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ । संस्कृति पर्यटनको प्रमुख आधार पनि हो । विभिन्न चाडपर्व, परम्परा, भेषभूषा र सांस्कृतिक सम्पदाले विदेशी पर्यटक आकर्षित गर्छन्, जसले आर्थिक विकासमा सहयोग पुर्‍याउँछ ।
नेपाल विश्वमै बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देशको रूपमा परिचित छ । राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार यहाँ करिब १२४ भाषाहरू बोलिन्छन् र १४२ जातजाति बसोबास गर्छन् । नेपालमा प्रमुख रूपमा नेपाली भाषा बोलिन्छ । यससँगै मैथिली, भोजपुरी, थारू, तामाङ, नेवारी, गुरुङ, मगर, लिम्बू, शेर्पा लगायत थुप्रै भाषाहरू प्रचलनमा छन् । प्रत्येक भाषाले आफ्नै मौलिकता र सांस्कृतिक धरोहर बोकेको हुन्छ ।
नेपालमा विभिन्न धर्म, जाति र समुदायका आ–आफ्ना चाडपर्व, रीतिरिवाज र परम्परा छन् । उदाहरणका लागिः दशैं, तिहार, छठ, ल्होसार, उधौली–उभौली, भुमे, माघी, विभिन्न जातीय नृत्य, गीत र संस्कार, फरक–फरक पोशाक र खानपान । यी सबैले नेपालको सांस्कृतिक समृद्धि देखाउँछन् । नेपालको विशेषता भनेको विविधताबीचको एकता हो । यहाँ विभिन्न भाषा, धर्म र संस्कृतिका मानिसहरू आपसी सम्मान र सहिष्णुताका साथ बसोबास गर्छन् । विगतमा साशकहरुले एकल भाषा र संस्कृतिको अभ्यास गर्न खोज्दा यहाँ थुप्रै भाषा र संस्कृतिले विकास हुने अवसर पाएको स्थिति रहेन । त्यसले सिर्जना गरेको चूनौतीबाट बाहिर निस्किएर सबै भाषा र संस्कृतिको समुचित विकास जरुरी भएको छ ।
नेपालमा विभिन्न संस्कृतिहरूको सहअस्तित्व छ, जसले समाजलाई समृद्ध र बहुआयामिक बनाएको छ । प्रत्येक समुदायको आफ्नै विशिष्ट पहिचान, भाषा र संस्कृति छ, जसले देशलाई अझ आकर्षक बनाउँछ । नेपालको संविधानले सबै भाषा र संस्कृतिलाई सम्मान र संरक्षण गर्ने व्यवस्था गरेको छ । नेपालमा पुराना परम्परासँगै आधुनिक जीवनशैलीको समायोजन हुँदै आएको छ ।
नेपालमा भाषा र संस्कृतिको संरक्षणमा केही चुनौतीहरू पनि छन् । विश्वव्यापीकरणको प्रभावले यहाँको भाषा प्रभावित भैरहेको अवस्था छ । अंग्रेजी र अन्य विदेशी भाषाको प्रभावले स्थानीय भाषाहरू संकटमा परिरहेका छन् । त्यसो त शहरीकरणले पनि उत्तिकै असर गरिरहेको छ । शहरतर्फको बसाइँसराइका कारण परम्परागत संस्कृति कमजोर हुँदै गएको छ । भाषा र संस्कृतिको पुस्तान्तरणमा कमी भैरहेको छ । नयाँ पुस्ताले आफ्ना भाषा र संस्कृतिप्रति चासो घटाउँदै गएको देखिन्छ । नीति कार्यान्वयनको कमजोरीले पनि भाषा र संस्कृतिको विकास र संरक्षणमा असर गरिरहेको छ । संविधानमा व्यवस्था भए पनि व्यवहारमा भाषा र संस्कृतिको संरक्षणमा पर्याप्त प्रयास भएको छैन ।
भाषा र संस्कृतिको समुचित विकासका लागि शिक्षा प्रणालीमा समावेश गर्न आवश्यक छ । विद्यालय तहदेखि नै स्थानीय भाषा र संस्कृतिको अध्ययनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । अनुसन्धान र दस्तावेजीकरण पनि जरुरी छ । लोपोन्मुख भाषा र संस्कृतिको अध्ययन, अभिलेखीकरण र संरक्षण गर्नुपर्छ । प्रविधिको यथोचित प्रयोगको खाँचो पनि छ । जसमा डिजिटल माध्यममार्फत भाषा र संस्कृतिको प्रचार–प्रसार गर्न सकिन्छ । सरकारी नीति र सहयोग उत्तिकै खाँचो छ । सरकारले भाषा र संस्कृतिको संरक्षणका लागि प्रभावकारी नीति निर्माण र कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । समुदायको सहभागिता बढाउन जरुरी छ । स्थानीय समुदाय स्वयंले आफ्नो भाषा र संस्कृतिको संरक्षणमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ । सांस्कृतिक कार्यक्रम र महोत्सव गर्नुपर्छ । विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम, महोत्सव र प्रतियोगिताहरू आयोजना गरेर नयाँ पुस्तामा जागरूकता बढाउन सकिन्छ ।
अन्तमा, भाषा र संस्कृति कुनै पनि राष्ट्रको आत्मा हुन् । नेपालको विविध भाषा र संस्कृतिले देशलाई विशिष्ट पहिचान दिएको छ । यिनको संरक्षण र विकास बिना राष्ट्रको समृद्धि सम्भव छैन । त्यसैले सबै नागरिक, सरकार (तीन तहका सरकार) र सरोकारवाला निकायले भाषा र संस्कृतिको संरक्षणमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ ।
विविधतामा एकता नेपालको शक्ति हो । यदि हामीले आफ्ना भाषा र संस्कृतिलाई जोगाउन र प्रवर्द्धन गर्न सक्यौं भने मात्र हाम्रो पहिचान सुरक्षित रहनेछ र भविष्य अझ उज्ज्वल बन्नेछ ।