सुशिला शर्मा केसी

नेपालको इतिहासमा महिला नेतृत्व, कूटनीति र सांस्कृतिक प्रभावको उज्यालो प्रतीकका रूपमा भृकुटी लाई सम्झिनु आजको महिला सशक्तिकरणको बहससँग गहिरो रूपमा जोडिएको विषय हो। भृकुटी केवल एक ऐतिहासिक पात्र होइनन्; उनी महिला क्षमताको प्रमाण, आत्मविश्वासको उदाहरण र अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा नेपाली पहिचान स्थापित गर्ने अग्रदूत हुन्।

७औँ शताब्दीमा अंशुवर्मा की छोरीका रूपमा जन्मेकी भृकुटीको विवाह तिब्बती सम्राट सोंग्त्सेन गाम्पो (नेपाली उच्चारणमा “श्रङ चङ गम्पो”) सँग हुनु केवल पारिवारिक सम्बन्ध थिएन; यो दुई राष्ट्रबीचको रणनीतिक, सांस्कृतिक र कूटनीतिक सम्बन्धको नयाँ अध्याय थियो। भृकुटीले तिब्बतमा बौद्ध धर्म, कला र संस्कृतिको प्रवर्द्धनमा खेलेको भूमिकाले उनलाई “तारा देवी”को रूपमा सम्मानित गराएको छ। यसले स्पष्ट गर्छ—इतिहासको त्यो कालखण्डमै महिलाहरूले राज्य र सभ्यताको निर्माणमा केन्द्रीय भूमिका निर्वाह गरेका थिए।
तर आजको सन्दर्भमा प्रश्न उठ्छ—के हामीले भृकुटीको त्यो विरासतलाई सही रूपमा आत्मसात् गर्न सकेका छौँ?

नेपालमा चलेको १० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्व, अर्थात् Nepalese Civil War, ले राज्य संरचनामा समावेशी प्रतिनिधित्वको बहसलाई संस्थागत गर्‍यो। त्यसकै परिणामस्वरूप नेपालको संविधान २०७२ ले महिलाहरूको कम्तीमा ३३ प्रतिशत सहभागिता सुनिश्चित गर्‍यो। स्थानीय तहदेखि संघीय संसदसम्म महिलाको अनिवार्य उपस्थिति कानुनी रूपमा सुनिश्चित हुनु निश्चित रूपमा ऐतिहासिक उपलब्धि हो।
तर यथार्थ यत्तिमा सीमित छैन।
आजको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न हो—के महिलाहरूको सहभागिता प्रभावशाली र निर्णयमुखी छ?
संख्यात्मक प्रतिनिधित्वले महिलालाई ढोका खोलेको छ, तर त्यो ढोकाबाट भित्र प्रवेश गरेपछि उनीहरूले कति स्वतन्त्र रूपमा निर्णय गर्न पाएका छन् भन्ने विषय अझै गम्भीर बहसको केन्द्रमा छ। धेरै महिलाहरू अझै पनि संरचनात्मक शक्ति, दलगत नियन्त्रण र पितृसत्तात्मक सोचको घेराभित्र सीमित छन्। यसले देखाउँछ कि सशक्तिकरणको वास्तविक अर्थ केवल उपस्थिति होइन, प्रभाव हो।

यहीँ भृकुटीको सन्दर्भ पुनः सान्दर्भिक हुन्छ। उनले कुनै कोटाको आधारमा होइन, आफ्नो क्षमता, आत्मविश्वास र दृष्टिकोणका आधारमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रभाव स्थापित गरिन्। उनले देखाइन् कि महिलाहरू अवसर पाए भने मात्र होइन, अवसर सिर्जना गर्न पनि सक्षम हुन्छन्। आजका महिलाहरूका लागि यही सन्देश महत्वपूर्ण छ—नेतृत्व केवल पद होइन, दृष्टिकोण र निर्णय क्षमता हो।
अबको आवश्यकता स्पष्ट छ—महिलाहरूको सहभागितालाई गुणात्मक बनाउनु।
य
सका लागि केही आधारभूत पक्षहरूमा ध्यान दिनु आवश्यक छ। पहिलो, शिक्षा र क्षमता विकास—महिलाहरूलाई नीतिगत ज्ञान, नेतृत्व सीप र निर्णय क्षमतामा सशक्त बनाउनु। दोस्रो, राजनीतिक दलहरूको संरचनात्मक सुधार—महिलालाई केवल कोटा पूरा गर्ने माध्यम होइन, नेतृत्वको केन्द्रमा राख्ने सोच विकास गर्नु। तेस्रो, सामाजिक मानसिकताको रूपान्तरण—महिला नेतृत्वप्रति रहेको पूर्वाग्रह र अविश्वास हटाउनु।

यसका साथै, महिलाहरूभित्रको विविधतालाई पनि सम्बोधन गर्नुपर्छ। दलित, आदिवासी, मधेसी, मुस्लिम तथा ग्रामीण भेगका महिलाहरू अझै पनि अवसरबाट वञ्चित छन्। त्यसैले सशक्तिकरणलाई अझ समावेशी र न्यायोचित बनाउनु आजको आवश्यकता हो।
अन्ततः, भृकुटीको इतिहास र आजको संवैधानिक उपलब्धिबीच एउटा स्पष्ट सन्देश छ—महिलाहरू सक्षम छन्, अवसर दिनुपर्छ र विश्वास गर्नुपर्छ। तर त्यो अवसरलाई प्रभावमा रूपान्तरण गर्नु आजको पुस्ताको जिम्मेवारी हो।
नेपालले यदि समावेशी, समानतामूलक र समृद्ध समाजको परिकल्पना गरेको छ भने, त्यसको केन्द्रमा महिला नेतृत्व हुनैपर्छ। भृकुटीले इतिहासमा देखाएको साहस र दृष्टिकोणलाई आजको सन्दर्भमा रूपान्तरण गर्न सके मात्र महिला सशक्तिकरणको यात्रा पूर्ण हुनेछ। होइन भने, उपलब्धिहरू केवल कागजमा सीमित रहनेछन्।